Cầm đơn thuốc ra khỏi phòng khám, nhiều người chỉ đọc được tên thuốc và số viên. Phần còn lại — hàm lượng, thời điểm, thời gian dùng — thường bị bỏ qua, và đó là nơi sinh ra phần lớn sai sót.
Bốn phần của một đơn thuốc
1. Tên thuốc
Có thể là tên hoạt chất hoặc tên biệt dược. Hai loại tên này chỉ cùng một thứ nhưng viết khác nhau.
Tên hoạt chất là tên quốc tế của phân tử, giống nhau ở mọi nước. Tên biệt dược do nhà sản xuất đặt, khác nhau giữa các hãng.
Khi nhà thuốc đưa hộp có tên khác đơn, điều cần kiểm là hoạt chất và hàm lượng có khớp không.
2. Hàm lượng
Con số kèm đơn vị ngay sau tên thuốc. Đây là phần hay bị bỏ qua nhất và cũng nguy hiểm nhất khi sai — cùng một hoạt chất có thể có nhiều hàm lượng chênh nhau nhiều lần.
3. Cách dùng
Gồm số lần mỗi ngày, số viên mỗi lần, và thời điểm so với bữa ăn.
Ví dụ: một viên, hai lần mỗi ngày, sau ăn sáng và tối.
4. Thời gian dùng
Bao nhiêu ngày, hoặc dùng tới khi tái khám. Với kháng sinh, đây là phần tuyệt đối không được tự rút ngắn.
Kiểm ba thứ trước khi rời hiệu thuốc
- Số loại thuốc nhận được có bằng số loại trên đơn không.
- Hoạt chất và hàm lượng trên vỏ hộp có khớp đơn không.
- Hạn dùng còn đủ cho cả liệu trình.
Ba việc này mất chưa tới một phút và bắt được phần lớn nhầm lẫn.
Hỏi dược sĩ — miễn phí và rất có ích
Dược sĩ ở nhà thuốc là nguồn tư vấn bị dùng ít nhất so với giá trị của nó. Bốn câu nên hỏi:
- Thuốc này uống trước hay sau ăn, cách bữa bao lâu?
- Có thuốc nào trong đơn không được uống cùng lúc với nhau không?
- Có cần kiêng gì không — rượu bia, sữa, bưởi, thực phẩm chức năng đang dùng?
- Tác dụng phụ nào thường gặp, và cái nào thì phải ngừng thuốc gọi bác sĩ?
Những chi tiết nhỏ hay bị bỏ qua
Viên không được bẻ. Viên bao tan trong ruột và viên phóng thích chậm phải nuốt nguyên. Bẻ ra làm hỏng cơ chế giải phóng và có thể gây quá liều đột ngột. Nếu khó nuốt, hỏi có dạng khác không thay vì tự bẻ.
Thuốc nước sau khi mở. Nhiều loại có hạn dùng ngắn hơn hạn in trên hộp sau khi đã mở nắp — đặc biệt kháng sinh dạng bột pha.
Thuốc cần giữ lạnh. Hỏi rõ và không để ngăn đá.
Thuốc dùng khi cần. Ghi rõ trong đơn là dùng khi có triệu chứng, không phải uống đều. Nên hỏi liều tối đa trong ngày.
Đơn nhiều loại thuốc
Với đơn từ bốn năm loại trở lên, nên viết lại thành một bảng đơn giản: tên thuốc, sáng, trưa, tối, ghi chú.
Bảng này dán ở nơi để thuốc, và mang theo mỗi lần đi khám. Nó cũng là thứ giúp người nhà hỗ trợ được khi người bệnh là người cao tuổi.
Ba việc không nên làm
Không dùng lại đơn cũ cho đợt bệnh mới. Triệu chứng giống nhau không có nghĩa nguyên nhân giống nhau. Với kháng sinh, đây là nguyên nhân chính của kháng thuốc.
Không chia thuốc cho người khác. Liều được tính theo cân nặng, chức năng gan thận và bệnh nền của từng người.
Không tự ngừng khi thấy đỡ với những thuốc có chỉ định dùng đủ liệu trình.
Đơn thuốc điện tử
Nhiều cơ sở đã dùng đơn thuốc điện tử, có mã tra cứu. Ưu điểm: không mất, chữ rõ, và nhà thuốc đối chiếu được.
Dù vậy vẫn nên chụp ảnh hoặc lưu lại — hồ sơ giữa các cơ sở chưa liên thông hoàn toàn, và bản lưu trong tay mình luôn là bản chắc chắn nhất.
Câu hỏi thường gặp
Tên trên đơn khác tên trên hộp thuốc thì sao?
Rất thường gặp và thường không sao. Bác sĩ có thể ghi tên hoạt chất trong khi nhà thuốc đưa một biệt dược cùng hoạt chất, hoặc ngược lại. Điều cần kiểm là hoạt chất và hàm lượng có khớp không — dòng chữ nhỏ in dưới tên thương mại trên vỏ hộp. Nhờ dược sĩ đối chiếu giúp là cách nhanh nhất.
Ký hiệu trên đơn nghĩa là gì?
Thường gặp nhất là cách ghi số lần và số viên mỗi lần, ví dụ hai lần mỗi ngày mỗi lần một viên. Một số đơn dùng viết tắt Latinh. Nếu không chắc, đừng đoán — hỏi lại bác sĩ hoặc dược sĩ. Uống nhầm số lần là lỗi phổ biến và hoàn toàn tránh được bằng một câu hỏi.
Đơn ghi uống sau ăn mà quên ăn thì sao?
Tuỳ thuốc. Một số thuốc cần thức ăn để giảm kích ứng dạ dày, một số cần bụng đói để hấp thu. Nếu đơn ghi rõ thời điểm thì nên theo; nếu lỡ quên một lần thì thường không nghiêm trọng, nhưng nên hỏi dược sĩ về thuốc cụ thể mình đang dùng.
Có nên giữ lại đơn thuốc cũ không?
Nên giữ để biết mình đã dùng gì và phản ứng ra sao, nhưng không dùng lại đơn cũ cho đợt bệnh mới. Đặc biệt với kháng sinh — triệu chứng giống nhau không có nghĩa nguyên nhân giống nhau, và dùng lại đơn cũ là một trong những nguyên nhân chính của kháng kháng sinh.