Một người bảy mươi lăm tuổi có tăng huyết áp, tiểu đường, thoái hoá khớp, mất ngủ và trào ngược. Mỗi bệnh được một bác sĩ theo dõi, mỗi người kê một tới hai loại.
Sau vài năm, hộp thuốc có mười hai ngăn, và không ai nhìn toàn bộ danh sách cùng lúc.
Vì sao danh sách chỉ dài thêm
- Mỗi chuyên khoa kê cho vấn đề của mình, ít khi rà phần của người khác.
- Thuốc được thêm dễ hơn nhiều so với được bỏ. Thêm thì có lý do rõ; bỏ thì cần đánh giá và chịu trách nhiệm.
- Tác dụng phụ của thuốc này được điều trị bằng một thuốc khác — hiện tượng gọi là chuỗi kê đơn. Ví dụ: thuốc A gây táo bón, thêm thuốc nhuận tràng; thuốc nhuận tràng gây rối loạn điện giải, thêm thuốc nữa.
- Người bệnh tự mua thêm thuốc giảm đau, thực phẩm chức năng, thuốc đông y mà không khai.
Vì sao người cao tuổi dễ bị ảnh hưởng hơn
Chức năng gan và thận giảm theo tuổi, nên thuốc được chuyển hoá và thải chậm hơn — cùng một liều gây nồng độ cao hơn.
Ngoài ra, người cao tuổi nhạy cảm hơn với các tác dụng lên thần kinh trung ương, và ít có dự trữ để chịu đựng khi có biến cố.
Triệu chứng hay do thuốc gây ra
Đây là danh sách đáng thuộc, vì tất cả đều dễ bị quy cho tuổi tác:
- Chóng mặt khi đứng dậy — thuốc hạ áp, thuốc lợi tiểu, một số thuốc tâm thần.
- Ngã — hậu quả của chóng mặt, buồn ngủ, yếu cơ do thuốc.
- Lú lẫn — nhiều nhóm thuốc, đặc biệt thuốc an thần và một số thuốc kháng histamine thế hệ cũ.
- Buồn ngủ ban ngày.
- Táo bón — thuốc giảm đau opioid, một số thuốc tim mạch, canxi.
- Chán ăn, khô miệng, thay đổi vị giác.
- Tiểu khó ở nam giới.
- Chảy máu — thuốc chống đông kết hợp thuốc giảm đau NSAID.
Điểm chung: tất cả đều sửa được nếu tìm ra thuốc gây ra.
Rà soát đơn thuốc: làm thế nào
Bước 1 — Lập danh sách đầy đủ
Bày toàn bộ ra bàn: thuốc kê đơn, thuốc mua ngoài, thực phẩm chức năng, thuốc đông y, thuốc bôi, thuốc nhỏ mắt. Chụp ảnh.
Không có danh sách đầy đủ thì không ai rà được.
Bước 2 — Với mỗi thuốc, hỏi bốn câu
- Thuốc này để làm gì? Nếu không ai biết, đó là dấu hiệu.
- Vấn đề đó còn tồn tại không?
- Lợi ích còn vượt rủi ro ở tuổi này không?
- Có đang gây tác dụng phụ nào không?
Bước 3 — Mang danh sách tới bác sĩ theo dõi chính
Câu đề nghị cụ thể: "Bác sĩ xem giúp toàn bộ danh sách này, có thuốc nào giờ không còn cần nữa không ạ?"
Nếu nơi khám có dược sĩ lâm sàng, đây là dịch vụ rất đáng dùng.
Bước 4 — Giảm có kế hoạch
Việc giảm thuốc cần theo dõi, và một số nhóm phải giảm dần chứ không ngừng đột ngột.
Thường chỉ nên bỏ một thuốc mỗi lần, rồi theo dõi một thời gian trước khi xét tiếp — như vậy mới biết thay đổi nào gây ra hiệu ứng gì.
Bao lâu rà một lần
Mỗi sáu tới mười hai tháng với người dùng nhiều thuốc, và bắt buộc rà sau các mốc sau:
- Sau mỗi lần nằm viện.
- Khi có triệu chứng mới xuất hiện.
- Khi chức năng thận thay đổi.
- Khi có thêm bác sĩ mới kê thuốc.
Giúp uống thuốc đúng
- Hộp chia liều theo tuần — người nhà sắp mỗi tuần một lần.
- Bảng thuốc dán ở nơi để thuốc: tên, sáng, trưa, tối, ghi chú.
- Đếm thuốc mỗi tuần — vừa biết sắp hết vừa biết có uống đúng số viên không.
- Một người trong nhà làm đầu mối quản lý thuốc.
Một câu đáng nhớ
Với người cao tuổi, câu hỏi "có nên thêm thuốc gì không" nên đi cùng câu hỏi "có nên bỏ thuốc nào không".
Câu thứ hai ít được hỏi hơn rất nhiều, trong khi ở nhiều trường hợp nó mang lại lợi ích lớn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu loại thuốc thì gọi là nhiều?
Không có con số tuyệt đối, nhưng từ khoảng năm loại trở lên thì nguy cơ tương tác và tác dụng phụ tăng rõ. Quan trọng hơn con số là câu hỏi: mỗi thuốc trong danh sách đang giải quyết vấn đề gì, và vấn đề đó còn tồn tại không.
Triệu chứng nào hay do thuốc gây ra ở người già?
Chóng mặt và hạ huyết áp tư thế, buồn ngủ, lú lẫn, táo bón, chán ăn, khô miệng, tiểu khó, và ngã. Đây là những triệu chứng dễ bị quy cho tuổi tác trong khi nguyên nhân nằm trong hộp thuốc — và đó là loại nguyên nhân sửa được.
Ai là người rà soát đơn thuốc?
Bác sĩ đang theo dõi chính, hoặc dược sĩ lâm sàng ở nơi có dịch vụ này. Điều kiện để rà được là có danh sách đầy đủ mọi thứ người bệnh đang uống, kể cả thuốc mua ngoài và thực phẩm chức năng. Không có danh sách đầy đủ thì không ai rà được.
Bỏ bớt thuốc có nguy hiểm không?
Việc giảm thuốc phải có kế hoạch và theo dõi, không phải tự dừng. Một số nhóm cần giảm dần chứ không ngừng đột ngột. Nhưng việc không rà soát cũng có rủi ro riêng — và với nhiều người cao tuổi, rủi ro đó lớn hơn.