Trước mỗi phẫu thuật, thủ thuật, hay một số điều trị có rủi ro, người bệnh được đưa một tờ giấy để ký. Trong thực tế, nó thường được ký rất nhanh, đôi khi trong lúc đang đau và đang lo.
Nhưng thứ tờ giấy đó ghi nhận không phải là một thủ tục hành chính.
Đồng thuận sau khi được thông tin là gì
Là việc người bệnh đồng ý với một can thiệp sau khi đã hiểu can thiệp đó là gì, vì sao cần, rủi ro ra sao, và còn lựa chọn nào khác.
Hai vế đều quan trọng: đồng ý, và đã hiểu. Thiếu vế thứ hai thì chữ ký mất ý nghĩa.
Bốn điều phải rõ trước khi ký
- Làm gì và ở đâu trên cơ thể. Với phẫu thuật có bên trái bên phải, cần xác nhận rõ bên nào.
- Vì sao cần làm, và nếu không làm thì sao.
- Rủi ro — cả loại thường gặp lẫn loại hiếm nhưng nặng.
- Còn lựa chọn nào khác, kể cả lựa chọn theo dõi tiếp.
Chưa rõ đủ bốn điều thì chưa nên ký. Không có ca nào gấp tới mức không kịp giải thích bốn điều này — và với ca thật sự gấp tới mức đó thì đã thuộc về ngoại lệ cấp cứu.
Ba hiểu lầm phổ biến
"Ký là từ bỏ quyền khiếu nại." Không đúng. Giấy đồng thuận ghi nhận việc đã được thông tin và đồng ý với các rủi ro vốn có của can thiệp. Nó không miễn trừ trách nhiệm nếu có sai sót trong quá trình thực hiện.
"Ký là bắt buộc, không ký thì không được điều trị." Người bệnh có quyền từ chối. Điều nên làm trước khi từ chối là hiểu rõ hậu quả — và bác sĩ có trách nhiệm giải thích điều đó.
"Ký rồi là xong, không đổi được." Có thể rút lại đồng ý bất cứ lúc nào trước khi can thiệp bắt đầu.
Ai ký
- Người bệnh, nếu còn năng lực quyết định.
- Người đại diện hợp pháp, nếu người bệnh chưa thành niên hoặc không còn năng lực.
Điểm cần lưu ý: người bệnh cao tuổi hoặc có suy giảm trí nhớ nhẹ không tự động mất quyền quyết định. Năng lực được đánh giá theo từng việc và từng thời điểm.
Ngoại lệ cấp cứu
Trong tình huống đe doạ tính mạng mà người bệnh không thể bày tỏ ý chí và không có người đại diện kịp thời, ê-kíp y tế được thực hiện các can thiệp cần thiết để cứu tính mạng.
Đây là ngoại lệ có cơ sở đạo đức và pháp lý rõ ràng, và mọi việc đã làm phải được ghi nhận đầy đủ trong hồ sơ.
Khi giấy được đưa ra vào lúc không phù hợp
Tình huống hay gặp: giấy đồng thuận được đưa ký khi người bệnh đã nằm trên xe đẩy, đã tiền mê, hoặc đang đau nhiều.
Với ca có kế hoạch, hoàn toàn có thể đề nghị được giải thích và ký trước đó, khi còn tỉnh táo và có thời gian cân nhắc.
Câu đề nghị: "Bác sĩ giải thích giúp em trước một hôm để gia đình còn bàn ạ."
Đọc gì trên tờ giấy
Không cần đọc từng chữ của phần điều khoản chung, nhưng nên kiểm ba chỗ:
- Tên thủ thuật ghi trên giấy có đúng với thứ mình sắp làm không.
- Vị trí — bên trái hay bên phải, nếu có.
- Phần rủi ro — có khớp với những gì bác sĩ vừa nói không.
Nếu có chỗ nào không khớp, hỏi lại ngay. Sai lệch ở giai đoạn này rất dễ sửa; sau đó thì không.
Khi không hiểu nhưng ngại hỏi
Đây là tình huống phổ biến nhất, và cách xử lý đơn giản nhất là một câu:
"Em chưa hiểu rõ lắm, bác sĩ giải thích lại giúp em bằng lời thường được không ạ?"
Không bác sĩ nghiêm túc nào khó chịu với câu này. Ngược lại, một người bệnh hiểu rõ sẽ hợp tác tốt hơn — và điều đó ảnh hưởng trực tiếp tới kết quả.
Câu hỏi thường gặp
Ký giấy đồng thuận có phải là từ bỏ quyền khiếu nại không?
Không. Giấy đồng thuận ghi nhận rằng người bệnh đã được thông tin và đồng ý với can thiệp cùng các rủi ro vốn có của nó. Nó không miễn trừ trách nhiệm nếu có sai sót trong quá trình thực hiện. Đây là hiểu lầm khiến nhiều người ký một cách miễn cưỡng.
Bốn điều cần hiểu trước khi ký là gì?
Làm gì và ở đâu trên cơ thể; vì sao cần làm và nếu không làm thì sao; rủi ro thường gặp và rủi ro nặng; và có lựa chọn nào khác không. Chưa rõ đủ bốn điều thì chưa nên ký — và không có ca nào gấp tới mức không kịp giải thích bốn điều này.
Đã ký rồi có được đổi ý không?
Có. Người bệnh có quyền rút lại đồng ý bất cứ lúc nào trước khi can thiệp bắt đầu, và việc đó nên được nói ra ngay thay vì im lặng. Rút lại đồng ý không cần giải thích lý do, dù trao đổi với bác sĩ về lo lắng của mình thường giúp làm rõ vấn đề.
Cấp cứu không kịp xin đồng ý thì sao?
Trong tình huống đe doạ tính mạng mà người bệnh không thể bày tỏ ý chí và không có người đại diện kịp thời, ê-kíp y tế được thực hiện các can thiệp cần thiết để cứu tính mạng. Đây là ngoại lệ có cơ sở, và mọi việc đã làm phải được ghi nhận đầy đủ trong hồ sơ.