Trong y học hiện đại, mọi can thiệp đều cần sự đồng ý của người bệnh. Nhưng một sự đồng ý chỉ có ý nghĩa khi người đồng ý đã hiểu mình đang đồng ý điều gì.
Đó là lý do quyền được thông tin không phải chuyện lịch sự — nó là nền móng.
Người bệnh được biết những gì
- Tình trạng bệnh và chẩn đoán — bằng lời hiểu được, không chỉ bằng thuật ngữ.
- Mức độ chắc chắn của chẩn đoán đó.
- Phương pháp điều trị được đề xuất và vì sao chọn phương pháp này.
- Các lựa chọn thay thế, kể cả lựa chọn theo dõi mà chưa can thiệp.
- Lợi ích và rủi ro của từng phương án.
- Điều gì xảy ra nếu không điều trị.
- Tiên lượng — trong mức độ có thể biết.
- Chi phí dự kiến, phần bảo hiểm chi trả và phần tự trả.
- Ai là người trực tiếp thực hiện thủ thuật hoặc phẫu thuật.
Vì sao mục cuối quan trọng
Người bệnh thường giả định người tư vấn cũng là người sẽ mổ cho mình. Không phải lúc nào cũng vậy.
Đây là câu hoàn toàn chính đáng để hỏi: "Ai sẽ trực tiếp thực hiện ca này ạ?"
Khi thông tin đến quá nhanh
Trong một buổi khám ngắn, lượng thông tin thường vượt khả năng tiếp nhận, nhất là khi người bệnh đang lo.
Vài cách xử lý:
- Nói thẳng là chưa kịp hiểu. Câu này không làm ai phật lòng và mở ra một lời giải thích chậm hơn.
- Nhắc lại theo cách hiểu của mình. "Tức là ..., đúng không ạ?" — cách này lộ ra ngay chỗ hiểu sai.
- Đề nghị viết ra giấy những điểm chính.
- Ghi chép hoặc xin phép ghi âm.
- Đi cùng người thân với những buổi khám quan trọng.
Quyền chọn không biết
Đây là mặt kia của quyền được biết, và ít được nhắc tới.
Một số người không muốn nghe chi tiết về tiên lượng, và muốn người nhà nghe thay. Đây là lựa chọn hợp lệ.
Điều nên làm là nói rõ với bác sĩ thay vì để mọi người đoán ý nhau.
Tình huống người nhà muốn giấu chẩn đoán
Rất phổ biến ở Việt Nam, thường xuất phát từ tình thương: sợ người bệnh suy sụp.
Nhưng cần cân nhắc vài điều:
- Người bệnh không biết mình mắc gì thường khó hợp tác với một phác đồ nặng nề.
- Họ mất cơ hội sắp xếp những việc quan trọng của đời mình.
- Nhiều người bệnh thực ra đã đoán được, và việc cả nhà giả vờ tạo ra một khoảng cách cô đơn hơn cả bản thân tin xấu.
- Với người còn năng lực quyết định, thông tin y tế trước hết thuộc về họ.
Đây là chuyện nên bàn với bác sĩ chứ không tự thu xếp. Bác sĩ có kinh nghiệm thường có cách nói tin xấu một cách từ tốn, theo mức độ mà người bệnh muốn nghe.
Với tin xấu
Người bệnh có quyền được nghe tin xấu trong một bối cảnh phù hợp: nơi riêng tư, có đủ thời gian, có người thân bên cạnh nếu muốn.
Nếu buổi thông báo diễn ra vội vàng ở hành lang, hoàn toàn có thể đề nghị một buổi trao đổi riêng.
Thông tin cho người không còn năng lực quyết định
Khi người bệnh hôn mê hoặc mất năng lực, thông tin và quyết định chuyển sang người đại diện hợp pháp.
Đây là lý do nên xác định trước ai là người đại diện, và nên trao đổi với người đó về mong muốn của mình khi còn tỉnh táo — thay vì để họ phải đoán vào lúc khó khăn nhất.
Ba câu dùng được ở mọi buổi khám
- Tình trạng của tôi là gì, và bác sĩ chắc chắn tới mức nào?
- Có những lựa chọn nào, và bác sĩ đề xuất cái nào, vì sao?
- Nếu không làm gì thì chuyện gì xảy ra?
Ba câu này ngắn, lịch sự, và mở ra gần hết những gì cần biết.
Câu hỏi thường gặp
Người bệnh được biết những gì?
Tình trạng bệnh và chẩn đoán, phương pháp điều trị được đề xuất cùng lý do, các lựa chọn thay thế kể cả lựa chọn không điều trị, rủi ro và lợi ích của từng phương án, tiên lượng, và chi phí dự kiến. Đây là nền móng để việc đồng ý có ý nghĩa.
Bác sĩ giải thích quá nhanh thì làm gì?
Nói thẳng là chưa kịp hiểu và đề nghị giải thích lại bằng lời thường. Một cách hiệu quả là nhắc lại theo cách hiểu của mình để bác sĩ biết chỗ nào cần làm rõ. Nếu vẫn chưa đủ, có thể hỏi có kênh nào trao đổi thêm, hoặc xin tài liệu để đọc.
Có quyền từ chối nghe thông tin không?
Có. Một số người không muốn biết chi tiết về tiên lượng và muốn người nhà nghe thay. Đây là lựa chọn hợp lệ và nên được nói rõ với bác sĩ thay vì để người khác đoán. Quyền được biết đi kèm quyền chọn không biết.
Người nhà có quyền yêu cầu giấu chẩn đoán với người bệnh không?
Đây là tình huống phức tạp và nên được bàn với bác sĩ thay vì tự thu xếp. Giấu chẩn đoán ảnh hưởng tới việc người bệnh hợp tác điều trị và tới khả năng họ sắp xếp những việc quan trọng của đời mình. Với người còn năng lực quyết định, thông tin y tế trước hết thuộc về họ.