Uống thuốc được vài ngày, thấy khó chịu, và phản ứng tự nhiên là ngừng. Nhiều người ngừng rồi không nói với ai, và tới lần tái khám thì báo là thuốc không hợp.
Điều đáng tiếc là phần lớn tác dụng phụ hoặc tự hết, hoặc xử lý được bằng cách đổi loại — nếu bác sĩ biết.
Phân biệt ba nhóm
Nhóm một — Thường gặp, thường tự giảm
Buồn ngủ, chóng mặt nhẹ, khô miệng, khó chịu dạ dày, thay đổi vị giác, đau đầu nhẹ.
Nhóm này thường giảm dần trong vài ngày tới hai tuần khi cơ thể quen thuốc. Nên báo bác sĩ nhưng không cần ngừng ngay.
Nhóm hai — Khó chịu kéo dài, cần đổi thuốc
Ho khan do một nhóm thuốc hạ áp, phù chân do một nhóm khác, đau cơ do thuốc hạ mỡ máu, mệt do chẹn beta.
Nhóm này không nguy hiểm ngay nhưng ảnh hưởng chất lượng sống, và phần lớn giải quyết được bằng cách đổi sang nhóm thuốc khác cơ chế. Đây là lý do rất chính đáng để báo bác sĩ — và là cơ hội bị bỏ lỡ khi người bệnh tự ngừng trong im lặng.
Nhóm ba — Phải ngừng và đi khám ngay
- Khó thở, thở rít, sưng môi lưỡi họng — gợi ý phản vệ.
- Ban đỏ lan nhanh kèm ngứa dữ dội.
- Ban da kèm loét niêm mạc miệng, mắt, sinh dục và sốt — nhóm phản ứng da nặng, là cấp cứu.
- Vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu — gợi ý tổn thương gan.
- Đau cơ dữ dội kèm nước tiểu sẫm — gợi ý tiêu cơ vân.
- Sốt kèm đau họng khi đang dùng một số thuốc như thuốc kháng giáp — gợi ý giảm bạch cầu hạt.
- Chảy máu bất thường khi dùng thuốc chống đông.
- Rối loạn ý thức, co giật.
Phân biệt tác dụng phụ với dị ứng
Đây là phân biệt hay bị lẫn và có hậu quả lâu dài.
Tác dụng phụ là hậu quả dự đoán được từ cơ chế của thuốc — buồn nôn khi uống kháng sinh, ho do thuốc hạ áp.
Dị ứng là phản ứng của hệ miễn dịch — mề đay, phù mạch, khó thở, phản vệ.
Nếu buồn nôn bị ghi nhầm thành dị ứng kháng sinh, người bệnh có thể bị loại khỏi cả một nhóm thuốc hữu ích trong nhiều năm.
Ghi chép để buổi tái khám có ích
Bốn thông tin bác sĩ cần:
- Triệu chứng cụ thể — mô tả bằng lời thường.
- Bắt đầu từ khi nào so với lúc bắt đầu hoặc đổi thuốc. Mốc thời gian này quan trọng nhất.
- Mức độ ảnh hưởng tới sinh hoạt.
- Có đỡ khi giảm liều không, nếu đã thử.
Với ban da, chụp ảnh — ban có thể đã lặn khi tới được phòng khám, và ảnh là bằng chứng duy nhất.
Vì sao không nên tự ngừng trong im lặng
Ba lý do:
- Bệnh không được điều trị trong thời gian đó, và với bệnh mạn thì hậu quả tích luỹ âm thầm.
- Mất cơ hội đổi thuốc. Bác sĩ có nhiều lựa chọn nếu biết vấn đề là gì.
- Hồ sơ không phản ánh đúng. Lần sau, bác sĩ có thể kê lại chính thuốc đó vì không biết bạn đã gặp vấn đề.
Tự tra tác dụng phụ trong tờ hướng dẫn
Tờ hướng dẫn liệt kê mọi tác dụng phụ từng được báo cáo, kể cả những cái rất hiếm. Đọc hết thường gây lo lắng quá mức.
Cách đọc hữu ích hơn: tìm phần ghi các tác dụng phụ thường gặp, và phần ghi khi nào cần ngừng thuốc liên hệ bác sĩ. Hai phần đó là thứ dùng được.
Câu hỏi nên đặt khi nhận thuốc mới
- Tác dụng phụ hay gặp của thuốc này là gì?
- Cái nào thường tự hết, cái nào cần báo bác sĩ?
- Có dấu hiệu nào phải ngừng thuốc ngay không?
- Bao lâu thì thấy tác dụng của thuốc?
Bốn câu này mất một phút và giúp người bệnh không hoảng khi gặp điều bình thường, đồng thời không chủ quan khi gặp điều nguy hiểm.
Câu hỏi thường gặp
Tác dụng phụ nào phải ngừng thuốc ngay?
Nhóm gợi ý phản ứng dị ứng nặng: khó thở, sưng môi lưỡi họng, ban đỏ lan nhanh, choáng váng. Nhóm phản ứng da nặng: ban lan rộng kèm loét niêm mạc miệng mắt sinh dục và sốt. Ngoài ra: vàng da, nước tiểu sẫm màu, đau cơ dữ dội, sốt kèm đau họng khi dùng một số thuốc. Những trường hợp này cần ngừng và đi khám ngay.
Buồn nôn khi uống thuốc có phải dị ứng không?
Thường không. Buồn nôn, tiêu chảy, đau bụng là tác dụng phụ trên đường tiêu hoá, khác với phản ứng dị ứng. Phân biệt quan trọng vì nếu ghi nhầm thành dị ứng, bạn có thể bị loại khỏi cả một nhóm thuốc hữu ích trong nhiều năm mà không cần thiết.
Tác dụng phụ nhẹ có tự hết không?
Nhiều loại có. Buồn ngủ, chóng mặt nhẹ, khó chịu dạ dày thường giảm dần trong vài ngày tới hai tuần khi cơ thể quen thuốc. Đây là lý do nên hỏi bác sĩ trước khi bỏ — bỏ quá sớm có khi mất đi một thuốc phù hợp.
Nên ghi lại gì khi gặp tác dụng phụ?
Bốn thứ: triệu chứng cụ thể, bắt đầu từ khi nào so với lúc bắt đầu hoặc đổi thuốc, mức độ ảnh hưởng tới sinh hoạt, và có đỡ khi giảm liều hay không. Với ban da, chụp ảnh rất hữu ích vì ban có thể đã lặn khi tới được phòng khám.