Khám cho người cao tuổi khác với khám cho người trẻ ở ba điểm căn bản, và cả ba đều ảnh hưởng tới cách chuẩn bị.
Khác biệt thứ nhất: triệu chứng không điển hình
Ở người cao tuổi, bệnh thường không biểu hiện theo sách:
- Nhiễm trùng có thể không sốt, mà biểu hiện bằng lú lẫn, ngã, hoặc ăn kém.
- Nhồi máu cơ tim có thể không đau ngực dữ dội, mà chỉ mệt, khó thở, buồn nôn.
- Viêm phổi có thể không ho nhiều, mà chỉ thở nhanh và lơ mơ.
- Trầm cảm có thể biểu hiện bằng đau nhức và than phiền cơ thể.
Hệ quả thực tế: thay đổi so với thường ngày là dấu hiệu quan trọng hơn bất kỳ triệu chứng cụ thể nào.
Câu đáng nói với bác sĩ: "Mấy hôm nay bà khác hẳn mọi khi — không chịu ăn, hay ngủ gà, nói lẫn." Câu đó có giá trị hơn một danh sách triệu chứng.
Khác biệt thứ hai: nhiều bệnh cùng lúc
Người cao tuổi thường có vài bệnh mạn song song, và chúng ảnh hưởng lẫn nhau.
Điều này có nghĩa: một triệu chứng mới có thể đến từ một bệnh cũ trở nặng, từ một bệnh mới, hoặc từ thuốc điều trị một bệnh khác.
Vì vậy buổi khám cần bức tranh toàn cảnh, không chỉ triệu chứng hiện tại.
Khác biệt thứ ba: danh sách thuốc dài
Mỗi chuyên khoa kê một ít, và danh sách chỉ dài thêm theo năm tháng vì hiếm khi có ai chủ động bỏ bớt.
Càng nhiều thuốc thì nguy cơ tương tác, tác dụng phụ và uống nhầm càng cao. Nhiều triệu chứng ở người cao tuổi — chóng mặt, ngã, lú lẫn, chán ăn, táo bón — thực ra là tác dụng phụ của thuốc.
Chuẩn bị cho buổi khám
1. Danh sách thuốc đầy đủ
Cách nhanh và chính xác nhất: bày toàn bộ hộp thuốc ra bàn và chụp một tấm ảnh. Nhớ chụp cả thực phẩm chức năng và thuốc đông y.
2. Trang tóm tắt bệnh sử
Các chẩn đoán đang có, phẫu thuật đã làm, dị ứng thuốc, bác sĩ đang theo dõi ở đâu.
3. Ghi lại thay đổi gần đây
- Ăn uống, cân nặng.
- Giấc ngủ.
- Trí nhớ và khả năng tập trung.
- Đi lại — có chậm hơn, có ngã lần nào không.
- Đại tiểu tiện.
- Tâm trạng.
4. Đi cùng người nhà
Để ghi chép, nhắc câu hỏi, và bổ sung quan sát.
Ba việc nên đề nghị trong buổi khám
1. Rà soát toàn bộ đơn thuốc. Câu hỏi cụ thể: "Thuốc nào trong danh sách này giờ không còn cần nữa ạ?"
Đây là câu ít được hỏi nhất và có tác động lớn nhất. Nhiều người cao tuổi vẫn uống một thuốc được kê nhiều năm trước cho một lý do đã không còn.
2. Đánh giá nguy cơ ngã. Ngã là nguyên nhân hàng đầu của gãy xương và mất khả năng độc lập ở người cao tuổi. Việc đánh giá gồm xem sức cơ, thăng bằng, thị lực, và rà thuốc gây chóng mặt hoặc hạ huyết áp tư thế.
3. Hỏi về thính lực và thị lực. Nghe kém và nhìn kém đến rất chậm nên người trong cuộc không nhận ra. Chúng ảnh hưởng tới an toàn, tới khả năng giao tiếp, và cả tới việc dùng thuốc đúng.
Giao tiếp trong phòng khám
- Nói với người bệnh, không nói về người bệnh. Người cao tuổi còn năng lực quyết định vẫn là chủ của thông tin y tế và quyết định điều trị của mình.
- Nếu người bệnh nghe kém, ngồi đối diện, nói chậm và rõ, không cần hét.
- Đừng trả lời thay trừ khi người bệnh không trả lời được.
- Nếu có điều khó nói, đề nghị nói riêng với bác sĩ một lúc thay vì nói trước mặt.
Sau buổi khám
- Viết lại đơn thuốc thành bảng: tên thuốc, sáng, trưa, tối, ghi chú.
- Sắp thuốc vào hộp chia liều theo tuần.
- Dán danh sách dấu hiệu cần quay lại ở nơi cả nhà nhìn thấy.
- Đặt nhắc lịch tái khám.
Với người cao tuổi sống một mình, nên có một người trong gia đình nắm được toàn bộ những thông tin trên — vì đến lúc cần thì không ai kịp tra lại.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bệnh ở người già khó nhận ra hơn?
Vì biểu hiện thường không điển hình. Nhiễm trùng có thể không sốt mà chỉ lú lẫn hoặc ngã; nhồi máu cơ tim có thể không đau ngực mà chỉ mệt và khó thở. Vì vậy ở người cao tuổi, thay đổi so với thường ngày là dấu hiệu quan trọng hơn bất kỳ triệu chứng cụ thể nào.
Đa thuốc là gì và vì sao đáng lo?
Là tình trạng dùng nhiều loại thuốc cùng lúc, rất phổ biến ở người cao tuổi vì mỗi chuyên khoa kê một ít. Càng nhiều thuốc thì nguy cơ tương tác, tác dụng phụ và nhầm lẫn càng cao. Nên xin rà soát toàn bộ đơn định kỳ với câu hỏi cụ thể: thuốc nào giờ không còn cần nữa?
Người nhà nên đi cùng không?
Rất nên, đặc biệt khi người cao tuổi có nhiều bệnh nền, nghe kém hoặc giảm trí nhớ. Người đi cùng giúp ghi chép, nhắc câu hỏi, và quan sát được những thay đổi mà chính người bệnh không tự nhận ra — như sụt cân, đi lại chậm hơn, hay quên.
Có nên nói thẳng về suy giảm trí nhớ trước mặt người bệnh không?
Nên trao đổi một cách tôn trọng, không nói như thể người bệnh không có mặt. Nếu có điều khó nói, có thể đề nghị nói riêng với bác sĩ một lúc. Nhưng nguyên tắc chung là người cao tuổi còn năng lực quyết định vẫn là người chủ của thông tin y tế và quyết định điều trị của mình.