Một người cao tuổi nhập viện vì viêm phổi. Bệnh được điều trị tốt, phổi sạch sau một tuần. Nhưng khi về nhà, người đó không còn tự đi được như trước, và trí nhớ kém hẳn đi.
Hai hiện tượng này rất phổ biến, và phần lớn phòng được.
Lú lẫn cấp
Còn gọi là mê sảng, đây là tình trạng rối loạn ý thức và chú ý xuất hiện đột ngột trong vài giờ tới vài ngày.
Nhận biết
- Khởi phát đột ngột, khác hẳn ngày thường.
- Dao động trong ngày, thường nặng hơn về chiều tối và đêm.
- Mất tập trung, nói lạc đề, không theo được cuộc trò chuyện.
- Có thể kích động hoặc ngược lại, li bì bất thường.
- Đôi khi có ảo giác hoặc hoang tưởng.
Điểm phân biệt với sa sút trí tuệ: sa sút trí tuệ diễn tiến chậm qua nhiều tháng năm và ổn định trong ngày; lú lẫn cấp đến nhanh và dao động.
Nguyên nhân thường gặp
- Nhiễm trùng — kể cả nhiễm trùng tiểu không có triệu chứng rõ.
- Mất nước.
- Đau không được kiểm soát.
- Bí tiểu, táo bón — hai nguyên nhân đơn giản mà hay bị bỏ qua.
- Thuốc — đặc biệt thuốc an thần, một số thuốc kháng histamine thế hệ cũ, thuốc giảm đau opioid.
- Thiếu ngủ và môi trường lạ.
- Rối loạn điện giải, thiếu oxy.
Điều quan trọng: lú lẫn cấp là một dấu hiệu cần tìm nguyên nhân, không phải một tình trạng để cho thêm thuốc an thần.
Phòng ngừa — những việc người nhà làm được
- Mang kính và máy trợ thính vào viện. Không nhìn rõ và không nghe rõ làm tăng rõ rệt nguy cơ lú lẫn. Đây là việc đơn giản nhất và bị quên nhiều nhất.
- Giữ nhịp ngày đêm. Mở rèm ban ngày cho có ánh sáng tự nhiên, giảm ánh sáng và tiếng ồn ban đêm.
- Định hướng thường xuyên. Nhắc hôm nay là thứ mấy, đang ở đâu, vì sao ở đây. Để một chiếc đồng hồ và tờ lịch trong tầm nhìn.
- Đảm bảo uống đủ nước.
- Có người quen bên cạnh — giọng nói và khuôn mặt quen thuộc có tác dụng thật.
- Khuyến khích vận động theo mức cho phép.
Mất khả năng đi lại
Khối cơ mất rất nhanh khi bất động, và nhanh hơn nhiều ở người cao tuổi. Vài ngày nằm liên tục đã đủ làm yếu cơ đáng kể.
Chuỗi diễn ra như sau: nằm nhiều → yếu cơ → đứng lên thấy chóng mặt và không vững → sợ ngã → càng ít đi → yếu thêm.
Kết cục là một người vào viện còn tự đi chợ, ra viện phải có người dìu.
Phòng ngừa
- Ngồi dậy sớm theo mức cho phép, kể cả chỉ ngồi ở mép giường.
- Ngồi ghế khi ăn thay vì ăn trên giường.
- Đi lại trong phòng vài lần mỗi ngày nếu được phép, có người hỗ trợ.
- Tập cơ tại giường — co duỗi chân, đạp chân, siết cơ đùi.
- Hỏi về vật lý trị liệu — nhiều bệnh viện có, và với người cao tuổi nằm dài ngày thì rất đáng đề nghị.
Lần đầu đứng dậy nên có người bên cạnh vì dễ choáng do hạ huyết áp tư thế.
Ba vấn đề khác cần chú ý
Dinh dưỡng. Người cao tuổi trong viện rất hay ăn kém — do bệnh, do thuốc, do đồ ăn không hợp khẩu vị, do răng miệng. Sụt cân trong viện làm chậm hồi phục và tăng nguy cơ biến chứng. Nên báo với ê-kíp nếu người bệnh ăn quá ít.
Loét tì đè. Với người nằm lâu, cần xoay trở thường xuyên và kiểm tra các vùng tì đè — gót chân, cùng cụt, hai bên hông.
Táo bón và bí tiểu. Hai vấn đề đơn giản nhưng gây khó chịu nhiều và có thể khởi phát lú lẫn. Nên theo dõi và báo sớm.
Trước khi ra viện
Hỏi rõ ba điều:
- Người bệnh về nhà có tự đi lại được như trước không, cần hỗ trợ gì?
- Có cần tập phục hồi chức năng không, tập ở đâu?
- Nhà cần sửa gì cho an toàn — tay vịn, bỏ thảm, thêm đèn?
Chuẩn bị trước khi về tốt hơn nhiều so với xử lý sau một lần ngã tại nhà.
Câu hỏi thường gặp
Lú lẫn cấp khi nằm viện là gì?
Là tình trạng rối loạn ý thức và chú ý xuất hiện đột ngột trong vài giờ tới vài ngày, thường dao động trong ngày và nặng hơn về đêm. Nó khác với sa sút trí tuệ vốn diễn tiến chậm qua nhiều tháng năm. Lú lẫn cấp thường có nguyên nhân tìm được và phần lớn hồi phục nếu xử lý đúng.
Nguyên nhân thường gặp là gì?
Nhiễm trùng, mất nước, đau không được kiểm soát, bí tiểu, táo bón, thiếu ngủ, thay đổi môi trường, và đặc biệt là một số nhóm thuốc. Vì vậy khi người già đột nhiên lú lẫn trong viện, việc cần làm là tìm nguyên nhân chứ không phải cho thêm thuốc an thần.
Vì sao nằm viện lại làm người già mất khả năng đi lại?
Khối cơ mất rất nhanh khi bất động, nhanh hơn nhiều ở người cao tuổi. Chỉ vài ngày nằm liên tục đã đủ làm yếu cơ đáng kể, và từ đó dẫn tới mất tự tin khi đi, rồi ngã, rồi càng ít đi. Đây là lý do vận động sớm quan trọng ngang với điều trị bệnh chính.
Người nhà giúp được gì nhiều nhất?
Bốn việc: mang kính và máy trợ thính vào viện, giữ nhịp ngày đêm bằng cách mở rèm ban ngày và giảm ánh sáng ban đêm, nhắc người bệnh uống nước và ăn đủ, và khuyến khích ngồi dậy đi lại theo hướng dẫn. Bốn việc này nghe rất nhỏ nhưng tác động thật.