Trong y học có một câu quen thuộc: phần lớn chẩn đoán nằm trong lời kể của người bệnh. Xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh phần lớn dùng để xác nhận hoặc loại trừ những gì lời kể đã gợi ý.
Điều đó có nghĩa vài phút kể bệnh là phần có giá trị nhất của buổi khám — và nó kể được tốt hơn nhiều nếu chuẩn bị trước.
Bảy thông tin
1. Triệu chứng chính là gì
Một câu, bằng lời của mình. "Cháu đau bụng vùng trên rốn" tốt hơn "cháu bị đau dạ dày" — vì cái sau đã là một chẩn đoán, và có thể sai.
2. Bắt đầu từ khi nào
Thông tin quan trọng bậc nhất. Cụ thể càng tốt: ba ngày nay, hai tháng nay, từ sau Tết.
3. Diễn tiến ra sao
Liên tục hay từng cơn? Nặng dần, nhẹ dần, hay giữ nguyên? Mỗi cơn kéo dài bao lâu?
4. Tính chất
Đau thì đau kiểu gì — âm ỉ, quặn, nóng rát, như dao đâm, như điện giật. Mỗi kiểu gợi ý nhóm nguyên nhân khác nhau.
5. Vị trí và lan đi đâu
Chỉ bằng một ngón tay chỗ đau nhất, và nói rõ có lan đi đâu không — ra sau lưng, lên vai, xuống chân.
6. Gì làm nặng, gì làm nhẹ
Ăn vào đỡ hay đau hơn? Nằm xuống thì sao? Vận động, nghỉ ngơi, thuốc đã uống có tác dụng không?
7. Triệu chứng kèm theo
Sốt, sụt cân, nôn, thay đổi đại tiểu tiện, ho, khó thở. Nhóm này thường quyết định mức độ khẩn.
Một cấu trúc kể trong ba mươi giây
Ghép bảy thông tin trên thành một đoạn ngắn:
"Cháu đau vùng trên rốn ba tuần nay. Đau âm ỉ, nặng hơn khi đói và đỡ sau khi ăn. Không lan đi đâu. Có ợ chua, không sốt, không sụt cân. Cháu có uống thuốc dạ dày mua ở hiệu thuốc, đỡ được vài ngày rồi đau lại."
Bốn câu, chứa gần hết thông tin cần thiết, và bác sĩ đã có hướng ngay.
Khi có nhiều vấn đề
Nói rõ ngay từ đầu: "Cháu có ba việc muốn hỏi, quan trọng nhất là việc thứ nhất."
Điều này giúp bác sĩ phân bổ thời gian hợp lý, thay vì dùng hết buổi khám cho vấn đề đầu tiên được nhắc tới rồi hết giờ.
Những thông tin hay bị bỏ sót
- Thực phẩm chức năng và thuốc đông y đang dùng.
- Thuốc mua ngoài — đặc biệt thuốc giảm đau dùng thường xuyên.
- Rượu bia và thuốc lá — nên nói thật con số, vì nó ảnh hưởng tới chẩn đoán và lựa chọn thuốc.
- Nghề nghiệp — tiếp xúc hoá chất, bụi, tiếng ồn.
- Tiền sử gia đình — ai mắc bệnh gì, ở tuổi nào.
- Thay đổi gần đây — đi xa, ăn thứ lạ, bắt đầu thuốc mới, căng thẳng lớn.
Ghi chép trong lúc khám
Người bệnh thường chỉ nhớ một phần những gì bác sĩ nói, đặc biệt khi đang lo lắng. Nên ghi lại ba thứ trước khi rời phòng:
- Chẩn đoán hoặc hướng nghĩ — viết đúng chữ bác sĩ dùng.
- Việc cần làm tiếp — xét nghiệm gì, ở đâu, khi nào.
- Lịch tái khám và dấu hiệu cần quay lại sớm hơn.
Nếu muốn ghi âm thì xin phép trước — nhiều bác sĩ đồng ý vì hiểu người nhà khó nhớ hết.
Ba câu đáng hỏi trước khi ra về
- Bệnh của tôi là gì, và bác sĩ chắc chắn tới mức nào?
- Nếu điều trị này không đỡ sau bao lâu thì tôi nên quay lại?
- Có dấu hiệu nào tôi cần đi khám ngay chứ không đợi tới lịch hẹn không?
Câu thứ ba là câu ít người hỏi nhất và hữu ích nhất — nó biến người bệnh từ người thụ động chờ tái khám thành người theo dõi được chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao bác sĩ hỏi nhiều về thời gian xuất hiện triệu chứng?
Vì diễn tiến theo thời gian thường phân biệt được các nhóm bệnh tốt hơn bản thân triệu chứng. Đau bụng xuất hiện đột ngột trong vài phút gợi ý nhóm nguyên nhân khác hẳn đau bụng âm ỉ tăng dần trong ba tháng. Đây là thông tin chỉ người bệnh cung cấp được.
Nên kể hết mọi thứ hay chỉ kể cái chính?
Bắt đầu bằng vấn đề khiến mình đi khám hôm nay, kể gọn trong một hai câu, rồi trả lời các câu hỏi của bác sĩ. Nếu có nhiều vấn đề, nói rõ ngay từ đầu là có mấy vấn đề và cái nào quan trọng nhất — để bác sĩ phân bổ thời gian hợp lý thay vì hết giờ ở vấn đề phụ.
Có nên tự nói mình nghĩ bị bệnh gì không?
Có thể nói, nhưng nên nói sau khi đã mô tả triệu chứng, và nói rõ đó là lo lắng của mình. Cách này vừa giúp bác sĩ biết mình đang lo gì để giải thích, vừa không khiến việc hỏi bệnh bị dẫn theo một hướng ngay từ đầu.
Ghi chép trong lúc bác sĩ nói có được không?
Hoàn toàn được và nên làm. Người bệnh thường chỉ nhớ một phần những gì được nghe, nhất là khi đang lo lắng. Ghi lại chẩn đoán, việc cần làm tiếp và lịch tái khám. Nếu muốn ghi âm thì nên xin phép trước.